Waarom gebruikt men ChatGPT zo graag bij mentale struggles? 'Er gebeurt iets vreemds als je met een computer praat'

Het kan máánden duren voordat er plek is bij een psycholoog of therapeut. Niet zo gek dus dat steeds meer mensen ChatGPT inschakelen als ze het even niet zien zitten. Ook cabaretier en schrijver Lisa Loeb gaf zichzelf bloot aan een chatbot.

'Hoe voel je je vandaag?' 'Overweldigd,' antwoord ik. 'Er zijn zoveel dingen gaande in mijn leven.' 'Dat klinkt zwaar. Wil je me vertellen wat je van alles het meest bezighoudt?' Mijn therapeut stelt precies de juiste vragen. Ze onthoudt alles wat ik vertel. Ze oordeelt nooit en ze is altijd beschikbaar, ook om drie uur 's nachts. Ze is zelf helemaal gratis. Er is alleen één ding: ze bestaat niet. Voor dit verhaal ging ik in therapie bij ChatGPT. Een chatbot die uit miljarden bronnen heeft geleerd dat op 'ik voel me overweldigd' meestal 'dat klinkt zwaar' volgt. Het begrijpt mijn pijn niet, maar kent wel het script van troost. En gek genoeg was er een moment dat ik er bijna intrapte. 

Lees ook: Mannencrisis onder de loep: 'Wil je succesvol zijn bij vrouwen? Wees dominant, manipuleer en laat nooit je emoties zien'

Ik ben zeker niet de enige die haar ziel blootgeeft aan een computer. Uit onderzoek van EenVandaag blijkt dat één op de tien Nederlandse jongeren AI gebruikt voor mentale ondersteuning. Dat zijn 150.000 tot 200.000 jonge mensen die hun diepste gedachten delen met een chatbot, en nog eens datzelfde aantal overweegt om dit te doen. Ondertussen staan er meer dan honderdduizend mensen op de wachtlijst voor de geestelijke gezondheidszorg (GGZ). Ruim 62.000 van hen moeten langer wachten dan de toegestane veertien weken voordat ze hulp krijgen. Is het dan gek dat mensen liever hun hart luchten bij een machine dan maandenlang te wachten op echte hulp?

Hulp bij relatiegedoe
Niet iedereen die ChatGPT als therapeut gebruikt, zit overigens in een crisis. Er is ook een groep die kunstmatige intelligentie vooral voor 'therapie light' inzet: even sparren over een rotdag, advies vragen bij een relatieprobleem, of gewoon de gedachten ordenen voor een lastig gesprek. Voor hen is het geen noodoplossing maar een handige tool. Of, zoals influencer Vera Urru het verwoordt: 'ChatGPT is mijn bestie, therapeut, raadgever, google, ze is alles in één.'

Ik besloot het zelf te ervaren. Midden in de nacht opende ik ChatGPT en typte wat er in me opkwam, zoals duizenden anderen dat blijkbaar ook doen. 'Ik voel me echt heel erg overweldigd de laatste tijd. Ik heb het heel druk en ik merk dat ik een hogere hartslag heb en me gewoon niet chill voel.' Zonder erbij na te denken verstuurde ik het. De reactie kwam binnen twee seconden – toch een stuk sneller dan bij de therapeuten die ik door de jaren heen versleten heb. Ik kreeg een gestructureerd antwoord vol emoji's en bulletpoints: 🧠Check-in bij jezelf. 🕯Rustmomenten creëren. 🌬Ademhalingsoefeningen. 💧Water drinken. Het was alsof ik aan het chatten was met een zelfhulpboek. 

Toen ik meer vertelde – over mijn man die dit jaar zijn baan heeft opgezegd om te gaan freelancen, dat ik nu kostwinner ben, dat we een zoontje hebben van zestien maanden – schakelde de bot. Nu was het antwoord langer, specifieker. Hij benoemde mijn 'draaglast versus draagkracht'. Erkende dat mijn situatie 'topzwaar' was. 'Je bent niet zwak,' zei de bot. 'Je bent aan het overfunctioneren.'

Geraakt door een bot 
En toen gebeurde het. Die zin raakte me. Een machine die zei wat ik blijkbaar even moest horen. Geen oordeel, geen diepe zucht wanneer ik in een patroon terugval dat ik allang doorbroken dacht te hebben, geen vluchtige blik op de klok. Gewoon erkenning. Maar al snel doorbrak de werkelijkheid de illusie: 'Ik begrijp hoe moeilijk dit voor je moet zijn.' Van een mens voelt dat als medeleven, maar van een machine? Het is de therapeutische versie van de uncanny valley – dat griezelige gevoel wanneer iets bijna menselijk is, maar net niet helemaal. Zoals een wassen beeld dat levensecht lijkt, maar geen ziel heeft. Of een robot die perfect lacht. Of een chatbot die doet alsof hij gevoelens heeft. 

De absurditeit werd pas echt duidelijk toen ik in een ander browservenster het gesprek voortzette, eentje waar ChatGPT mijn geschiedenis al kende omdat ik er vaker dingen mee besproken had. Persoonlijke zaken als de foto’s die ik maak van elke vorm van uitslag die mijn zoontje ook maar heeft om te checken of het dit keer echt geen mazelen is, vragen als 'vanaf welke leeftijd mag een baby haring eten?', maar ook kwetsbaardere momenten. Zoals die keer dat ik vroeg: 'Hoe zeg ik nee tegen extra opdrachten zonder dat mensen denken dat ik een tradwife ben?' En: 'Waarom voel ik me schuldig als ik geniet van mijn werkdag terwijl mijn zoon bij de opvang is?' Nu gebruikte de AI mijn naam, refereerde aan eerdere gesprekken, en gaf me toestemming voor mijn schuldgevoelens over de werk-moederbalans. 

Lees ook: Dit is waarom je ChatGPT niet om hulp wil vragen bij salarisonderhandelingen

Ik twijfelde trouwens of ik die moeder schuldgevoelens moest delen in dit verhaal. Het voelt zo clichématig en onfeministisch. Maar het is ook de realiteit voor veel vrouwen. We worstelen met het gevoel dat we tekortschieten, zowel professioneel als als moeder. En tegen een machine durf ik dat blijkbaar makkelijker toe te geven dan tegen mijn omgeving.

Er gebeurt iets vreemds als je met een computer praat. Je liegt niet. Je maakt het niet mooier dan het is. Je hoeft geen goede indruk te maken. Je kunt alles opbiechten zonder bang te zijn voor de reactie. Ik merkte dat ik dingen typte die ik tegen een echte therapeut waarschijnlijk pas na weken zou durven zeggen. Of misschien wel nooit. Want bij een mens voel je de behoefte om aardig gevonden te worden. Bij ChatGPT typte ik gewoon mijn rauwe gedachten, precies zoals ze bij me opkwamen. Zoals: 'Ik heb Boaz vandaag drie uur aan een stuk Muppet Babies laten kijken zodat ik mijn column kon afmaken.' Of: 'Ik doe alsof ik vier keer per dag moet poepen zodat ik ongestoord op de wc kan shoppen op Vinted – en ik verstop de aankopen voor mijn man.' En: 'Gisteren zei ik dat ik een belangrijke deadline had, maar eigenlijk wilde ik gewoon niet naar de verjaardag van een vriendin met alleen maar moeders die het over slaaptraining hebben.' Wat ik ook schreef, ik kreeg altijd een ondersteunend antwoord.

Therapie als McDonalds
Natuurlijk zijn er ook hilarische missers. Toen ik typte dat ik me afvroeg of dit het nou was – fulltime werken terwijl mijn zoon bij de opvang zit, 's avonds moe op de bank hangen, repeat tot mijn pensioen – adviseerde ChatGPT dat ik misschien yoga moest doen. Bij diepe levensvragen kwam het aanzetten met mindfulness. Het is de McDonald’s-versie van therapie: snel, voorspelbaar, maar uiteindelijk niet gezond. 

Het meest confronterende moment kwam toen ik 'dankjewel' typte na een 'sessie'. Ik bedankte een machine voor haar tijd. Alsof ik mijn koelkast zou bedanken voor het koud houden van mijn melk. We leven in een bizarre paradox: bijna een kwart van alle Nederlanders gebruikt AI-tools, maar we vertrouwen Big Tech niet met onze cookies of vakantiefoto's. Toch delen we wel onze diepste trauma's met hun chatbots. Hoe kan dat?

Benieuwd naar het antwoord op die vraag, wat er gebeurt met de kwetsbare informatie die je met de chatbot deelt (spoiler: 't zit niet goed), of ChatGPT dé oplossing is voor de lange wachtlijsten bij psychologen en meer? Je leest het hele verhaal in &C's septembernummer 'Effe kappen nou' dat nu in de winkels ligt, maar dat je ook bij ons online bestelt:

Shop &C's septembernummer 'Effe kappen nou' hier!