Giftig gedoe: wanneer wordt een vriendschap precies toxic?

Er bestaan kilometers leesvoer over toxic relaties in de liefde, maar wat dacht je van een giftige vriendschap? Wil je ook niet.

Vrienden die je meer energie kosten dan geven. God, wie kent ze niet. Iemand bij wie je je nét niet helemaal lekker op je gemak voelt of jezelf niet kunt zijn, iemand door wie je vaak piekert en bij wie je twijfelt aan zijn of haar oprechte intenties. Een toxische vriendschap, dus. De Regina George (Mean Girls) van je vriendenbestand.

Popt er al iemand bij je op? Da's goed mogelijk. En niet zo gek ook: volgens onderzoek van Michigan State University, uitgevoerd onder bijna dertigduizend mensen uit meer dan negentig landen, heeft een ruime 75 procent te maken (gehad) met een ongezonde vriendschap. Zo'n vriendschap kan enorm veel van je vragen, maar is vaak moeilijk te herkennen als je er middenin zit. 'Onze vriendschap was altijd geweldig,' vertelt Britt* (34). 'Ze was mijn beste vriendin vanaf onze studententijd, we waren twee handen op één buik. Het was mijn broer die een keer opmerkte dat hij vond dat ze me claimde. Bijvoorbeeld als ik met iemand wilde afspreken en ze dat niet leuk vond. Dat liet ze dan duidelijk merken, waardoor ik mijn afspraak cancelde. Achteraf hoorde ik dat ze tijdens het stappen weleens tegen mannen zei dat ik een vriend had, terwijl dat niet zo was, waarschijnlijk om haar kansen bij de man in kwestie te vergroten. Na mijn broers uitspraak begonnen mij ook dingen op te vallen. Dat ze me op een lieflijke manier kleineerde en van veel dingen een onderlinge competitie leek te maken. Hoe meer ik erover nadacht, hoe meer ik besefte dat ik me eigenlijk nooit helemaal veilig bij haar voelde.'

Lees ook: 'Waarom hebben wij eigenlijk nooit geneukt?', vroeg mijn beste vriendin vorige week

Roddelen mag
Een toxische vriendschap betekent kort gezegd dat een vriend(in) eerder een slechte dan een goede invloed op je heeft. Als je consequent niet krijgt wat je nodig hebt. Het kan in zo'n geval zijn dat je A) een gesprek over je gevoel aangaat, maar dit gebagatelliseerd wordt, of B) je er niks van durft te zeggen uit angst voor de reactie. Je voelt je dus niet veilig bij die vriend(in). Amanda Kuhuwael, GZ-psycholoog en relatietherapeut van Relatiecoaching: 'Behalve dat het emotioneel uitputtend is, voel je je na een tijd onzekerder in het bijzijn van de ander. Je gaat op je tenen lopen, minder van jezelf laten zien of je past je steeds meer aan terwijl dat niet goed voelt, uit angst dat je genegeerd wordt of buiten de groep wordt geplaatst.'

Ze vervolgt: 'Er heersen misverstanden over toxische relaties. Dat vriendschappen waarin er veel geroddeld wordt meteen toxisch zijn, bijvoorbeeld, maar dat is niet altijd het geval. Jij vindt roddelen misschien ook wel heel leuk. De vraag is: heb jij er last van? Voel je je onveilig omdat je denkt dat de ander mogelijk ook over jou roddelt?'

Als je bekend bent met codependentie (het verkrijgen van eigenwaarde door te helpen, andermans behoeften vóór die van jezelf zetten, het gevoel dat je mensen moet redden) en je bent bevriend met een needy persoon, is dat volgens Kuhuwael niet per definitie ongezond. 'Op de lange termijn kan het wel zorgen voor een disbalans en daardoor frictie. Als het gaat wringen, moet je er iets aan doen. Een vriendschap wordt pas giftig wanneer die negatieve gevolgen heeft voor je mentale gezondheid. Je onzekerheid neemt toe, angst, boosheid, schaamte: emoties waar je onder lijdt.'

Verwar dit niet met een vriend die kritiek uit. Een vriend is er niet alleen om ja en amen te zeggen, maar houdt je, als het goed is, ook op een respectvolle manier een spiegel voor. Dat kan pijn doen omdat het confronterend is. Maar je groeit er als mens van. Het wordt andere koek wanneer een vriend kritiek heeft op bijna alles wat je doet en de kritiek bedoeld is om de ander naar beneden te halen. 'Het is de toon die de muziek maakt,' aldus Kuhuwael. 'Zolang kritiek op een respectvolle manier geuit wordt en die niet kleinerend aanvoelt, is dat prima. Als iemand overmatig kritisch is, op alle kleine puntjes hamert en zich alleen maar negatief uitlaat, is dat niet oké.'

Lees ook: Vrienden gezocht: waarom het hebben van vrienden hartstikke belangrijk is voor je gezondheid

Bloedirritant
'Mijn vriendin praat alleen maar over zichzelf,' aldus Marieke* (32), die haar vriendschap het laatste jaar toxic zag worden. 'Sinds het verbreken van een korte, heftige relatie praat ze nergens anders meer over. In het begin dacht ik: dit is een fase, ik moet er voor haar zijn. Ik bracht haar ijs en wijn, stond dag en nacht voor haar klaar, we hebben uren over hem en de relatie gepraat. Na een paar maanden was ik er wel klaar mee dat ze het continu over zichzelf had. Ik had ook dingen aan mijn hoofd. Natuurlijk wilde ik er nog steeds voor haar zijn, maar zelfs nu ze na een jaar over hem heen lijkt te zijn, toont ze weinig interesse in mij. Soms krijg ik een: 'Met jou gaat alles goed, hè?' maar daar blijft het dan ook bij. Ik heb het aangekaart, dat ik het graag over mij wil hebben in plaats van altijd maar over haar, maar het stopt niet. Ze lijkt het niet door te hebben. Sindsdien heeft ze ook niet meer uit zichzelf geappt of gebeld, terwijl ze wel met andere vrienden in de stad hangt. Dat doet pijn na een close vriendschap van zes jaar.'

Volgens Raounak Khaddari, journalist en schrijver van het boek Even goede vrienden dat in februari verschijnt, zijn er drie basiscomponenten nodig voor een gezonde vriendschap: gelijkwaardigheid, wederkerigheid en vrijheid. Natuurlijk hoeft niet elke vriendschap hetzelfde te zijn: sommige personen horen bij bepaalde periodes van je leven (met Harrie hang je elk weekend in café 't Dorstige Paard en met Sandra ga je naar zwangerschapsgym), maar voor echt goede, lange vriendschappen zijn het onmisbare basisingrediënten.

Khaddari: 'Met gelijkwaardigheid bedoel ik dat een werkgever en -nemer geen vrienden kunnen zijn, geen échte vrienden, omdat er altijd iets van ongelijkheid is. Onbewust durf je jouw collega die over je functie bepaalt niet te ditchen – dat kan je je baan kosten. Of loonsverhoging. Met wederkerigheid bedoel ik dat de vriendschap in balans moet zijn. Geen kosten-baten-analyse: ik geef jou twee euro, jij geeft mij twee euro terug. Het zit 'm in dezelfde energie en tijd in elkaar investeren. Het gevoel hebben dat je iets terugkrijgt.' Ook interesse tonen en initiatief nemen zijn belangrijk: als vriendin X altijd moet appen om af te spreken en vriendin Y dit niet of nauwelijks doet, kan dat bloedirritant zijn. In de basis wil je dat dat gelijk is. Mits je het beiden geen probleem vindt en er misschien zelfs openlijk over praat of er grapjes over maakt – vriendin Y is geen apper, boeien. Khaddari: 'Vrijheid staat voor helemaal jezelf kunnen zijn bij de ander. Maskers af. 'Naakt', zoals ik het noem. Als een van de drie componenten er niet is, kun je nog steeds vrienden zijn, omdat je bijvoorbeeld een vriendschap op basis van plezier hebt, iemand met wie je alleen naar festivals gaat of koffiedrinkt. Of een vriendschap gebaseerd op nut, zoals je buurman of tennisvriendin.' Mensen die, kortom, niet slecht zijn voor je humeur en eigenwaarde.

Lees ook: Vrienden maken na je 30e: chaos, twijfel en een voice-memo

Het gesprek aangaan
Sharon Livingston, auteur van Get Lost, Girlfriend! How I Found Myself When My Best Friend Dumped Me, had zelf een toxische vriendschap. Ze schrijft hoe haar beste vriendin opeens begon te praten over een 'andere beste vriendin', haar ongevraagd aan de lopende band kritiek gaf en verwachtte dat ze allerlei dingen aan zichzelf veranderde. Livingstons zelfvertrouwen was afhankelijk geworden van de gemoedstoestand van haar vriendin. In haar beroemde TED-talk met miljoenen kijkers geeft ze tips wat je kunt doen als je in een dergelijke vriendschap zit. Maak het bijvoorbeeld tijdig bespreekbaar. Schakel de hulp in van een vertrouwenspersoon. Een vriend die je wel vertrouwt, een ouder, desnoods een praktijkondersteuner van de huisarts. Zeg: 'Ik voel me *kutemotie* als jij *kutstreek* doet op dat en dat moment. Ik wil me juist *fijn gevoel* voelen. Kunnen we het erover hebben?’ Je legt jouw verlangens op tafel en geeft de ander de mogelijkheid om iets te veranderen. Dat probeer je één keer, twee keer. Als daarop niet wordt ingegaan, is het beter om de vriendschap te beëindigen of uit te spreken dat je op andere voet wil voortgaan. Zeg: 'Ik merk dat ik me X voel. Dat wil ik niet meer, er verandert niks. Dat betekent dat ik minder met je ga afspreken. Of alleen nog in groepsverband.'

Zo'n gesprek aangaan kan moeilijk, zeg gerust: doodeng, zijn. Je kunt overmand worden door zenuwen, waardoor je de moed om het te doen verliest. Schrijf van tevoren op wat het gesprek je gaat opleveren. Je doet het omdat je niet gelukkig bent in de vriendschap, een bepaald gevoel kwijt wil. Door alles op een rij te zetten, te weten dat je hierna niet meer op eieren hoeft te lopen, durf je makkelijker het gesprek aan te gaan. Khaddari: 'Je moet communiceren om een goede vriend te zijn. We denken vaak dat vriendschappen onvoorwaardelijk zijn, maar vriendschap bedrijven is een ding. Je moet er moeite voor doen.'

Doei, Regina
Vriendschappen die ooit o zo leuk waren, maar nu niet meer omdat je uit elkaar bent gegroeid, kunnen ook toxisch worden. Natuurlijk kan het gebeuren dat de balans een tijdje ontwricht is, doordat iemand iets meemaakt in zijn/haar/diens leven bijvoorbeeld, maar als het lange tijd aanhoudt en de verwachtingen uiteen liggen, is het foute boel. Jullie kunnen elkaar niet meer bevredigen. Schuldgevoel steekt de kop op. Iemand voelt zich tekortgedaan. Of heeft continu het gevoel dat-ie iets verkeerds doet. 'Maar het is niet jouw verantwoordelijkheid de behoefte
van een vriend te vervullen,' aldus Kuhuwael. 'Het is een kéúze om dat te doen. Die ander kan vragen om steun, maar je bent niks verplicht. In een toxische relatie kun je het gevoel hebben dat je geen keuze hebt. Dat heb je wel, alleen je bent bang voor de consequenties als je nee zegt en je grenzen aangeeft.' Maar zo’n Regina wil je dus niet in je leven. Nu je weet hoe je een toxische vriendschap herkent, is het tijd voor actie. Bedenk of en hoe je wil investeren in de vriendschap. Is het tijd voor een gesprek? Ga de confrontatie aan. Dat lucht op. Beloofd.