Waarom we stiefmoeders nog altijd strenger beoordelen dan stiefvaders

We zijn allemaal opgegroeid met films en boeken met een boze stiefmoeder in de hoofdrol. Niet gek dus dat die associatie nog altijd bestaat. Wél onterecht.

Assepoester mocht alleen maar schoonmaken, Sneeuwwitje werd vergiftigd en Hans en Grietje werdengedumpt in het bos. Als we de sprookjes mogen geloven zijn stiefmoeders harteloos, egoïstisch en manipulatief. En de biologische vaders? Zij worden vaak afgebeeld als de hopeloze weduwnaars zonder ruggengraat. Die arme mannen hadden helemaal niet door dat hun nieuwe vrouw een jaloers en wraakzuchtig kreng is.

Stiefmoeders worden al sinds jaar en dag slecht afgeschilderd. De gebroeders Grimm waren niet de eersten: onderzoekers vonden meer dan negenhonderd verhalen uit de hele wereld waarin stiefmoeders als schurken
worden weggezet. In het Oude Testament lazen we al over Abrahams vrouw Sara die de erfenis van haar eigen zoon wilde beschermen en haar stiefzoon de woestijn instuurde. Of wat dacht je van de Griekse koningin Phaedra? Zij beschuldigde haar stiefzoon Hippolytos van verkrachting omdat hij haar avances niet beantwoordde, waarna ze hem liet vermoorden.

Sterkere band met stiefvaders
De verhalen over kwaadaardige stiefmoeders – ook wel het assepoestereffect genoemd – vliegen ons tot op dedag van vandaag om de oren, terwijl we het zelden hebben over boze stiefvaders. In het dagelijks leven blijkt ook dat kinderen vaker naar stiefvaders dan stiefmoeders trekken. Uit onderzoek van het Centraal Bureauvoor de Statistiek (CBS) en de Universiteit van Amsterdam (UvA) kwam naar voren dat 44 procent van de volwassen kinderen die tijdens hun jeugd bij de moeder woonden hun stiefvader als vaderfiguur ziet. Omgekeerd is dat een stuk minder: 17 procent van de volwassen kinderen met gescheiden ouders ziet hun stiefmoeder als een moederfiguur.

Dat heeft volgens socioloog Kirsten van Houdt overigens niet per se te maken met het gedrag van stiefmoeders. Zij onderzocht de relatie tussen stiefouders en kinderen in haar promotieonderzoek aan de Universiteit van Amsterdam. 'De belangrijkste reden dat kinderen stiefvaders vaker als een ouderfiguur zien, is omdat ze na een scheiding gemiddeld vaker bij hun moeder dan bij hun vader wonen,' legt Van Houdt uit. Daardoor brengen ze automatisch meer tijd door met de partner van hun moeder dan de partner van hun vader.

Toch merkte Van Houdt op dat stiefkinderen negatievere associaties hebben bij stiefmoeders dan bij stiefvaders. Komt dit dan toch door de sprookjes uit onze jeugd? 'Deels komt dit doordat er simpelweg minder contact is, maar ik denk dat het ook samenhangt met de negatieve stereotypen,' zegt de socioloog. Tja, elke avond luisteren naar sprookjesboeken vol boze stiefmoeders doet nou eenmaal iets met je brein, weet Danielle Selak van Women Inc., een belangenorganisatie op het gebied van emancipatie. Zij legt uit dat sprookjes een vorm van media zijn en daarmee invloed hebben op onze beeldvorming.

'Dagelijks worden we overspoeld met beelden die tot ons komen via televisie, kranten, tijdschriften, reclames en boeken. Deze beelden filteren en categoriseren we bewust en onbewust zodat we de wereld om ons heen kunnen begrijpen. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat langdurige blootstelling aan stereotypen ertoe leidt dat aannames diepgeworteld raken in onze hersenen als associaties en concepten,' vertelt Selak. 'Hierdoor ervaren wij genderstereotypen niet alleen als een omschrijving van hoe vrouwen en mannen zouden zijn, maar ook hoe vrouwen en mannen zich dienen te gedragen.'

Pas op met moederen
Nog iemand die ziet dat mensen inderdaad vaak minder enthousiast zijn over stiefmoeders dan stiefvaders, is Karin den Hollander, oprichter van Stiefacademie Nederland, het expertisecentrum op het gebied van samengestelde gezinnen, en auteur van het boek De mijne zijn de liefste. Ze vindt het onterecht dat stiefmoeders vaak in een kwaad daglicht worden gezet. Volgens haar hebben kinderen vaker moeite met hun stiefmoeders dan stiefvaders, omdat vrouwen in samengestelde gezinnen te erg hun best doen. Zij leggen de lat een stuk hoger dan vaders.

Zelf maakte Den Hollander zich daar ook schuldig aan, dat te erg je best willen doen. 'De vrouw van mijn partner is overleden en ik deed in het begin heel hard mijn best, omdat ik natuurlijk graag geaccepteerd wilde worden en nog erg zoekende was naar mijn plek,' vertelt Den Hollander. 'Ik hoorde er in het begin nog niet bij, terwijl ik ook een happy family wilde. Op een gegeven moment deed ik zo hard mijn best dat het me bijna opbrak. Ineen was ik verjaardagsfeestjes aan het organiseren, allerlei huishoudelijke taken aan het doen en hun lievelingseten aan het
maken voor ze.'

Volgens Den Hollander nemen vrouwen vaak te veel zorgtaken op zich, al verwachten mannen soms ook door diepgewortelde rolverdelingen dat hun nieuwe vrouw automatisch de moederrol op zich neemt. 'Vaak gaan vrouwen met de beste bedoelingen heel erg moederen, maar als je op de plek van de biologische moeder gaat staan, komt ‘het systeem’ via het gedrag van kinderen in opstand. Voor stiefmoeders is dit alles vaak zo zwaar dat ze geregeld in een burn-out belanden. Daar word je inderdaad geen leuke bonusmoeder van.’

Zijn we kritischer naar vrouwen?
Oké, vrouwen nemen veel hooi op hun vork. Maar verwachten we ook niet meer van vrouwen dan mannen? Van Houdt denkt van wel. 'De lat ligt voor moeders hoger als het gaat om de zorg voor de relatie tot haar kinderen,' zegt de socioloog. 'Het moeilijke aan de rol van de stiefmoeder is dat ze enerzijds te maken heeft met allerlei verwachtingen van de samenleving die bij de rol van een moeder horen, en anderzijds het risico loopt in het vaarwater van de biologische moeder te komen.'

Kortom, als stiefmoeder is het extra moeilijk om het goed te doen. Bij stiefvaders lijkt dit minder te spelen. Volgens Van Houdt wordt er minder van ze verwacht en als ze wel betrokken zijn, wordt dat minder snel gezien als een bedreiging voor de positie van de biologische vader. Den Hollander sluit zich daarbij aan. 'Ja, stiefvaders stappen vaak pas naar voren op het moment dat het nodig is. Bijvoorbeeld wanneer er een band geplak moet worden of als een kind verhuist, daar scoort hij punten mee. Zij verstaan iets vaker de kunst om bescheiden op de achtergrond aanwezig te zijn.'

Die strategie is volgens Den Hollander niet eens zo gek. Zij vindt dat stiefmoeders vaker de verantwoordelijkheid bij de biologische ouder mogen laten. Laat die berg met was van de kids liggen, maar stap naar voren als het echt nodig is. Den Hollander: 'We hebben allemaal het ideaalplaatje van het perfecte gezin voor ons, maar een samengesteld gezin is géén nieuw gezin. Het besef dat je niet samen het gezin gaat vormen dat je voor ogen had, kan best een rouwproces zijn. Zelf moest ik ook terug naar de tekentafel om een vorm te vinden die voor ons werkte. Dat zouden samengestelde gezinnen vaker moeten doen. Er is geen vast format voor een samengesteld gezin. Ieder mag daar een eigen invulling aan geven die voor jullie werkt. Streven naar het ideale gezinsplaatje helpt daar niet bij.'

Doorbreek het stereotype
Niet boze stiefmoeders zijn de boosdoener, maar het patriarchale systeem dat te veel druk op vrouwen legt. Wraakzuchtige stiefmoeders zullen vast bestaan, maar het hardnekkige stereotype is niet terecht. Daarom is het volgens Van Houdt en Den Hollander belangrijk dat dit beeld verandert. Volgens Selak kunnen we dit doen door gebruik te maken van counterstereotypen, beelden of verhalen die tegen bestaande stereotypen ingaan en
die daarmee bestaande beelden kunnen verbreden.

Waarom plakken we automatisch het woord 'boos' voor stiefmoeders terwijl we dat niet doen bij onaardige stiefvaders? Gelukkig hebben Selak, Van Houdt en Den Hollander alle drie goede hoop voor de toekomst. Van Houdt: 'Stieffamilies zijn zichtbaarder en normaler geworden in cultuur en media, denk aan series als Modern Family en Bonusfamiljen. Er is meer aandacht voor de diversiteit aan gezinsvormen, waardoor de stieffamilie minder als een afwijking van het 'normale’ wordt gezien'. Het gebruik van alternatieve benamingen draagt daar volgens haar ook aan bij. ‘Namen als ‘plusmoeder’ of ‘bonusmoeder’ tonen de behoefte aan een positiever beeld waarin ouders en kinderen zich beter herkennen. Het zal tijd nodig hebben, maar ik denk dat dit hardnekkige stereotype uiteindelijk gaat veranderen.’

En ga je binnenkort met je (bonus)kinderen, neefjes, nichtjes of de kleintjes van vrienden een film kijken? Zet dan eens niet een film op met een boze stiefmoeder. 'Ik herinner mensen vaak aan The Sound Of Music of Ciske de Rat,' zegt Den Hollander. 'Er zijn genoeg stiefmoeders die muziek en licht in het leven van kinderen brengen. Ook die verhalen mogen worden verteld.'